دكتر عبدالعزيز ساجدنيا
وي در مقاله خود كه خلاصه آن تقديم مي شود، ابعاد اعتقادي، اخلاقي و حقوقي موضوع را بررسي مي كند و تفاوت هاي احتمالي برداشت هاي شيعه و سني را مورد توجه قرار مي دهد.

شبيه سازي انسان شخصيت هاي مذهبي اديان مختلف را بر آن داشت كه مواضع ديني خود را بيان نمايند. از كنفرانس ملي اسقف هاي كاتوليك، كشيش آلبرت مراك زويسكي اعلام داشته اس تكه شبيه سازي «ذاتاً و اخلاقاً اشتباه است» چرا كه تلاش بر آن است كه «نقش خدا» را اجرا كنند و از حد مجاز كه براي انسان ها مقرر شده پا فراتر بگذارند.
دكتر عبدالعزيز ساجدنيا، دانشمند اسلامي دانشگاه ويرجينيا اعلام داشته است كه شبيه سازي انسان آموزش هاي اسلامي پيرامون وراثت فاميلي را نقض مي كند و نقش سنتي پدران را در توليد فرزند از بين مي برد.
الف: بعد اعتقادي موضوع
در سوره 23 آيات 14 - 12 قرآن مجيد امده است كه:
«همانا ما آدمي را از گل خالص آفريديم، پس آنگاه او را نطفه گردانده و در جاي استوار قرار داديم، آنگاه نطفه را علقه و علقه را گوشت پاره و باز آن گوشت را استخوان و سپس بر استخوان ها گوشت پوشانيديم. پس از آن خلقتي ديگر انشا نموديم، آفرين بر قدرت كامل بهترين آفريننده.»
بر اساس اين آيات، مسلمانان نتياج مهمي را بيان نموده اند. اول اينكه خلقت انسان بخشي از اراده خالق است كه سير تكاملي انسان را از جنين تعيين مي كند. دوم اينكه نوع ديگري از زندگي در مرحله اي ديگر و به شكل ديگري امكان پذير است و سوم اينكه اين سؤال را مطرح مي نمايد كه آيا جنين بايد به عنوان يك انسان حقوقي در مراحل اوليه خود تلقي شود و چهارم آنكه بين افراد بيولوژيكي و واقعي امكان وجود تفاوت هايي قائل مي شود.
اكثر دانشمندان سني مذهب و برخي از شيعيان بين دو مرحله بارداري، كه چهارماهگي اين دو مرحله را از يكديگر جدا مي كند، تفاوت هايي قائلند.
اين در حالي است كه اكثر دانشمندان شيعي و برخي سني اين تفاوت را چندان وارد نمي دانند و جنين را موجودي زنده مي دانند كه از بين بردن آن گناه است.
نتيجه اي كه از آيات فوق مي توان گرفت اينكه فعاليت انسان ها در امر شبيه سازي تنها در مواردي كه جهت بهبود شرايط سلامتي انسان باشد پذيرفتني است.
ب: بعد اخلاقي موضوع
اسلام روابط انسان ها را با يكديگر به عنوان يك اصل زندگي مذهبي تلقي مي كند و در واقع بر اساس حديثي از قول حضرت رسول، نه دهم مذهب روابط انسان ها با يكديگر را شامل مي شود و يك دهم رابطه انسان با خدا.
بحثي كه مسلمانان در اين مورد دارند بيشتر مربوط به مشكلاتي است كه با دخالت تكنولوژي در رابطه اخلاقي عاطفي بين مرد و همسرش و والدين با فرزندانشان اثر مي گذارد.
ج: بعد حقوقي موضوع
گرچه در اسلام جنبه هاي اعتقايد، اخلاقي و حقوقي با يكديگر مرتبط مي باشند لكن لازم است جنبه حقوقي اين موضوع جداگانه مورد بررسي قرار گيرد. دو زمينه در مورد بعد حقوقي مطرح مي باشد. اول اصل «برابري» و دوم اصل «منافع عمومي» است. اين دو اصل به عنوان عوامل تكخميلي مي توانند جهت نيل به تصميم جديد مورد استناد قرار گيرند.

بديهي است كه با توجه به اينكه اطلاعات موجود نمي تواند راهنماي خوبي باشد كه در اثر شبيه سازي انسان چه كسي صدمه مي بيند و يا حقوق چه افرادي نقض مي شود، قوانين جاري اسلام تنها مي تواند از موضوع شبيه سازي انسان آن بخش را كه جهت درمان ناباروري است و يا تغيير ژن هاي بيمار نطفه است مجاز بداند.
شبيه سازي انسان از ديد اسلام
نظرات اخير مفتي بزرگ مصر و ديگر صاحب نظران مسلمانان دنيا مسايل اخلاقي مرتبط با شبيه سازي را آن چنان كه من استنباط مي كنم مورد تأييد قرار مي دهند.
نظريه شبيه سازي انسان با ديد منفي مواجه شده و تقريبا اگر زبان مفتي مصر را به كار گيريم «اين كار شيطاني است»، با توجه به تكنولوژي پرهزينه و عدم وجود منابع كافي جهت تحقيق پيرامون موضوع شبيه سازي در جهان اسلام، حقوقدانان مسلمان در حال حاضر از دولت هاي خود خواستار منع پژوهش پيرامون موضوع شبيه سازي شده اند.
از آنجا كه در سنت اسلامي تنها در مواقع ناباروري مي توان از تكنولوچي جهت توليد مثل كمك گرفت، شبيه سازي از سلول هاي بزرگسالان مقوله اي متفاوت است و بايد از قوانين مربوطه استفاده كند. جهت درمان بيماري هاي انسان، تحقيقات پيرامون شبيه سازي انسان تا زماني آن بيش از مضرات آن است مشكلي ايجاد نمي كند.
من معتقدم كه تحقيقات در زمينه هاي شبيه سازي انسان زا سلول هاي بزرگسالان جهت درمان توليد مثل بايد مجاز باشد و سوءاستفاده از اين مقررات بايد مجازات داشته باشد.
ديدگاه اسلام پيرامون ژنتيك هاي سرطان و ژن درماني
تصميمات اخلاقي اسلامي جهت صدور مجوزر عمل پزشكي مرتبط با ژنتيك، با توجه به هدفي كه مورد نظر است مي تواند متفاوت باشد. اصل هدايت در قوانين مقدس اسلامي، شريعت، به اين طريق است كه به ندرت چيز مفيدي وجود دارد در حالي كه اثرات منفي مذهبي بدني و يا مالي نداشته باشند.

از ديد اسلام توسل به هر وسيله و روش جهت نيل به هدف پذيرفتني نمي باشد. براي مثال در مورد مهندسي ژنتيك، مهم ترين قاعده احراز از هر چيزي است كه طبيعت انسان و روابط انساني را متأثر كند. اسلام هر گونه دخالت در طبيعت انسان از هر طريقي به جز روش هاي بهبود مشروع را منع مي نمايد هر گونه اقدامي كه جهت جلوگيري از ابتلا و يا درمان باشد از ديد اسلام مشروع است. قضاوت اخلاقي در مورد روش هاي پزشكي بر اساس درجه مفيد بدون هر مورد جداگانه صورت مي گيرد.
پاورقيها:
1. غرب در آيينه فرهنگ ـ شماره 26 ـ آذر 1381
نشريه :خبر نامه دين‏ پژوهان
صفحه : 39-41
زبان : فارسي
پياپي :11
سال :1381
ماه :آذر