جرایم بدون بزه دیده
این روزها تاثیر و نقش"بزه دیده"در وقوع جرم، بیش از پیش مورد توجه حقوقدانان و جرم شناسان قرارگرفته به گونه ای که مثلث "بزه، بزهکار وکیفر" طی چند دهه اخیر تغییرشکل داده و با اضافه شدن ضلع اساسی "بزه دیده" به مربع "بزه، بزهکار، بزه دیده وکیفر" تبدیل شده است. در سالهای اخیر دانشمندان مختلفی توجه به بزه دیده را محور اصلی کار خود قرار داده اند. "هانس من هانتینگ، جرم شناس آلمانی تبار آمریکایی برای اولین بار در سال 1941 طی مقاله ای بر نقش بزه دیده در تکامل فرایند کیفری تاکید ورزیده، چند سال بعد نیز وی با نوشتن کتاب "مجرم و قربانی او" در جهت نظام مند کردن بزه دیده شناسی گام برداشته است. در سال 1947 نیز بنیامین مند لسون اصطلاح بزه دیده شناسی را به کار برده است". اما تمام این مباحث بر این فرض استوار است که در یک فرایندمجرمانه، عنصری به نام "بزه دیده" وجود دارد. با این وجود امروزه در قوانین جزایی بسیاری از کشورها، جرایمی وجود دارد که ارتکاب آنها صدمه وضرر ملموسی به شخص یااشخاص حقیقی یا حقوقی معینی وارد نمی آورد. به عبارت دیگر این جرایم بزه دیده مشخصی ندارد ویا درصورت وجود بزه دیده ضرر وارده از جانب او "خواسته" شده است. بدین ترتیب محققان رشته بزه دیده شناسی درصدد بررسی هرچه دقیق تر این گونه جرایم برآمدند.
تعریف جرایم بدون بزه دیده
یکی از مهمترین و در عین حال مشکل ترین مباحث درمورد
جرایم بدون بزه دیده تعریف این جرایم و تبیین مفهوم صحیح آن است، چراکه تفاوت در
تعریف این جرایم به نوبه خود منجر به تفاوت در شناسایی مصادیق این جرم و جرم
انگاری یاجرم زدایی آنهامیشود.
جهت تبیین دامنه اختلاف نظرات درمورد جرایم بدون بزه
دیده چند تعریف را به عنوان نمونه ذکر میکنیم:
1- مطابق تعریف ارائه شده از سوی صاحب نظران علوم جنایی
"جرایم بدون بزه دیده جرایمی هستند که هیچ بزه دیده معینی ندارند، آنها از
اعمالی تشکیل شدهاند که به خاطر زیر پا نهادن قواعد اخلاقی، غیرقانونی شناخته شدهاند".
2- به موجب تعریف آقای گسن، "جنایات بدون قربانی،
اعمال غیراخلاقی هستند که موجب هیچ خسارت قابل تشخیص برای اشخاص ثالث نیست. "
3- برابر یک تعریف دیگر: "جرایم بدون بزه دیده
اعمالی هستند که به کسی آسیبی نمیرسانند، بلکه این اعمال بر مبنای وارد کردن
اخلاق در قانون از طرف دولت جرم انگاری شدهاند
4- تعریف دیگری نیز حاکی است: "جرم بدون بزه دیده
یا به عبارت دیگر جرم توأم با رضایت، هر گونه عملی است که صدمه مادی و فیزیکی به
اشخاص یا اموال وارد نمیکند یا عملی است که توأم با رضایت است و در حال حاضر بر
مبنای قوانین موضوعه غیرقانونی هستند".
5- به موجب
تعریف دیگری: "جرم توأم با رضایت یا جرم فاقد بزه دیده جرمی است که تمام
طرفهای دخیل در عمل رضایت داشته و هیچ شخص ثالثی از نتایج مستقیم آن متضرر نمیشود".
"
6. "در
تعریفی دیگر، جرایم بدون بزه دیده به جرایمی اطلاق می شود که دو بازیگر آن مشترکا
در ارتکاب جرم و خلق آن سهیم اند؛ مثل زنا و مساحقه. البته با توجه به دیدگاه فقهی
و اخلاقی قانونگذار ایران، رضایت طرفین هیچ تاثیری در کیفیت عمل و نیز مجازات آن
نداشته، فعل همچنان دارای وصف مجرمانه تلقی می شود، حتی به دلیل عدم مطابقت سیاست
جنایی تقنینی با عملکرد پلیس و در مواردی که رضایت وجود دارد، باز هم شخص را مجنی
علیه فرض می کنند. "
7.
"عده ای دیگر معتقدند، جرایم بدون بزه دیده جرم های غیر خشنی هستند که رفتار
موضوع آنها را بزرگسالی انجام می دهند که از شرکتشان در جرم شکایتی ندارند و آسیب
مستقیمی هم، نه علیه دیگران و نه علیه شرکت کنندگان در رفتار موصوف وارد نمی کنند
"
در مجموع می توان گفت جرمی بدون بزه دیده وجود ندارد
زیرا هر جرمی خواه ناخواه بزه دیده دارد. حال این بزه دیده یا بزه دیده مستقیم
است یا بزه دیده مرتبط و یا بزه دیده غیرمستقیم و یا اینکه خود بزهکار بزه دیده
است. بنابراین جرم فاقد بزه دیده وجود ندارد و حتی کسانی هم که این اصطلاح را به
کار می برند، منکر این مطلب نیستند بلکه هنگامی که این اصطلاح را استعمال میکنند،
مراد آنها جرایمی است که بزه دیده" مستقیم" ندارند. لذا بهترین تعریف،
تعریفی است که ادوین شور ارائه داده است: "جرایم فاقد بزه دیده جرایمی هستند
که هیچ بزه دیده معینی ندارند.
"
ویژگی های جرایم بدون بزه دیده
باتوجه به تعاریف ارائه شده می توان چند ویژگی را به طور
خلاصه استنباط کرد:
1. جرایم بدون بزه
دیده معمولا داوطلبانه و توام با رضایت هستند، به عبارت دیگر رفتار موضوع آن
رفتاری است که مورد رضایت شرکت کنندگان یا طرفین آن است. ارتکاب بزههایی چون ربا،
قمار، مسابقات، شرط بندیهای نامشروع، خرید و فروش مواد مخدر و... در واقع با
مصالحه و توافق دو طرف ممکن میشود. بدین ترتیب، این جرایم بر خلاف جرایم متعارف،
به بزه دیده تحمیل نمیشود بلکه با رضایت و مشارکت خود او به وقوع میپیوندد.
2. غالبا به
صورت محرمانه ارتکاب می یابند. اغلب جرایمی که بی بزه دیده تلقی شده اند، در
چارچوب نوعی روابط مخفیانه بین اشخاص ذینفع و به عبارت دیگر در خلوت آنان ارتکاب
مییابند (خرید و فروش مواد مخدر، ربا و...)، به دلیل اینکه جرایم مذکور در خفا
صورت می گیرد، نه تنها هیچ گاه این جرایم کشف نمی شوند، بلکه آمار سیاه این جرایم
نیز بالا خواهد بود.
3. شاکی
خصوصی ندارند. زیرا مرتکبین جرم، جملگی تمایل و رضایت به ارتکاب آن دارند،
بنابراین دلیل و انگیزهای برای اعلام جرم و طرح شکایت نزد مقامات قانونی وجود
نخواهد داشت. اعلام کننده جرم نیز شخصا از ارتکاب جرم زیانی متحمل نمیگردد، بلکه احساس
تکلیف اجتماعی مبنی بر ضرورت همکاری با دستگاه قضائی، او را وادار به اعلام اعمال
خلاف قانون به مراجع ذیربط می کند.
4. این جرایم خسارت ظاهر وآشکاری وارد نمیکنند. خسارتی
هم که از این رهگذر به جامعه وارد می شود، غیرمستقیم است و در هر حال تشخیص آن
بسیار دشوار است. در جرایم دو حیثیتی، یعنی جرایمی که علاوه بر تضرر جامعه، شخص یا
اشخاصی نیز مستقیما متضرر می شوند، این امکان برای شاکی خصوصی یا بزه دیده وجود
دارد که از شاکی شکایت نماید و حتی خسارات وارده به خود را مطالبه نماید؛ زیرا در
این موارد، شخص متضرر ذینفع محسوب می شود؛ ولی در مورد جرایم فاقد بزه دیده، به
لحاظ اینکه هیچ گونه متضرر مستقیمی غیر از جامعه وجود ندارد- هر چند ممکن است
اشخاص دیگری نیز به طور غیر مستقیم از این عمل متضرر شوند -امکان طرح دعوی و شکایت
منتفی است.
5. در افکار
عمومی درباره قبح کیفری و مجرمانه بودن این رفتارها اجماع و اتفاق نظر وجود ندارد.
خسارات ناشی از ارتکاب این جرایم متوجه اشخاص دیگر نمیشود و به طور کلی نمود
بیرونی و عمومی ندارند و بدین سان تشخیص آنها دشوار است.
6. نرخ
پایین موارد دستگیری و محکومیت کیفری مرتکبان این جرایم ویژگی ششم جرایم بدون بزه
دیده است. لذا اثر ارعابی جرم انگاری آنها کاهش یافته وکیفرهای مربوط به آن قادر
به ایفای کارکردهای خود نیستند.
پیشینه
"با انتشار رساله جرایم و مجازاتها اثر سزار بکاریا
در سال1764 مکتب کلاسیک بنیانگذاری شد. این مکتب مسئله "بزه" را به
عنوان رفتار یک انسان آزاد تلقی کرد. باگذشت بیش از یک قرن پس از آن، باظهور مکتب
اثباتی ودر پی انتشار کتاب "انسان بزهکار" اثر سزارلمبروزو در سال1876
کم کم زمینه نگرش علمی به جرم فراهم شد و این امربه نوبه خود زمینه تولد رشته
جدیدی به نا م"جرم شناسی" را فراهم آورد که از نگاه این رشته مرکز ثقل
حقوق کیفری باید مرتکب جرم یعنی شخص "بزهکار" باشد. اما کمتر از یک سده پس از تولد جرم
شناسی توجه بعضی از جرم شناسان به عنصرفعال دیگری در فرایند بزهکاری به نام
"بزه دیده" جلب شد و مطالعات آنان در تعیین سهم، نقش، شخصیت و منش بزه
دیده در تکوین جرم متمرکز گردید.
"
اما در تمامی شاخه های بزه دیده شناسی مباحث، مطالب،
مطالعات وپیشنهادات مبتنی بر فرض وجود بزه دیده است و نه فقدان آن. "اصطلاح
جرایم بدون بزه دیده برای اولین بار در سال 1965 توسط اسکوار به کار گرفته شد، وی
معتقد بود جرایم بدون بزه دیده جرایمی هستند که بزه دیده واقعی ندارند؛ مثل سقط
جنین، همجنس بازی و اعتیاد به مواد مخدر، که در آنها هیچ ضرری برای اشخاص دیگر از
غیر مباشر جرم مفروض نیست. بنابراین زمانی می توان از جرایم بدون مجنی علیه سخن
گفت که خسارت و ضرر عمل علیه شخص دیگر نباشد، بلکه علیه خود شخص باشد و یا با
همکاری و توافق و رضایت شخص توسط دیگری که درگیر در عمل بوده است، ارتکاب یافته
باشد. "
لذا خاستگاه مبحث جرایم بدون بزه دیده، رشته جدیدی از جرم
شناسی به نام "بزه دیده شناسی" است. محققان این رشته جدید که دغدغه اصلی
آنها بررسی و مطالعه نقش بزه دیده است در خلال مباحث علمی خود دریافته اند که
جرایمی وجود دارد که در آنها یا اصولا بزه دیده ای وجود ندارد یا در صورتی که بزه
دیده وجود دارد، بزه دیده عادی نبوده بلکه بزه دیده ای است که خود خواهان بزه بوده
است.
در کشور ما صرف نظر از اینکه بررسی ها ومطالعات کمی و
کیفی شایان ذکری در این زمینه صورت نگرفته وتعداد بسیار زیاد این جرایم درقوانین
ما، لزوم شناسایی وتجزیه و تحلیل این مبحث بیش از پیش اهمیت پیدا میکند.
زنا(مواد63 تا107 ق. م. ا) لواط(مواد108 تا126 ق. م. ا) مساحقه(مواد127 تا134 ق.
م. ا) رابطه نامشروع دون زنا(ماده637ق. م. ا) قوادی(مواد135 تا138 ق. م. ا)
تفخیذ(ماده 121ق. م. ا) بی حجابی وبدحجابی زنان درمعابرعمومی(تبصره ماده138ق. م. ا)
دایر کردن مرکز فساد وفحشا(ماده639ق. م. ا) هرزه نگاری(ماده620 ق. م. ا) توهین به
مقدسات(ماده 513ق. م. ا) تظاهر به عمل حرام(ماده637 ق. م. ا) شرب خمر(مواد165 تا
182ق. م. ا) استعمال مشروبات الکلی (ماده 702 ق. م. ا) دایر کردن محل برای شرب
خمر(ماده 704ق. م. ا) ولگردی(ماده712 ق. م. ا) تکدی گری(ماده712ق. م. ا)
کلاشی(ماده712ق. م. ا) اقدامات علیه محیط زیست(ماده688ق. م. ا) شکارغیرقانونی
(ماده 680ق. م. ا) ربا(ماده595ق. م. ا)
و..... از جمله مواردی هستند که می توان آنها را جرایم
بدون بزه دیده دانست.
منابع:
ژراژ لپز- ژینا فیلیز ولا، بزه دیده و بزه دیده شناسی. ترجمه روح الله
کرد علیوند، احمد محمدی، چاپ اول، انتشارات مجد، تهران، 1379
محسن، رهامی، جرایم بدون بزه دیده؛ تهران، نشر میزان، 1387
علی حسین، نجفی ابرند آبادی، تقریرات درس "جرم شناسی"،
کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، نیمسال
دوم، سال تحصیلی 74- 1373
فیروز، محمودی جانکی؛ اصول و مبانی جرم انگاری؛ پایان نامه دکترای
حقوق جزا و جرم شناسی، دانشگاه تهران1383
محمد، آشوری، آیین دادرسی کیفری، چاپ سوم انتشارات مهر (قم)، 1376