بررسى عوامل مؤثر در بزهکارى نوجوانان و جوانان
مفهوم شناسى بزه و بزهکار
بزه، به سرکشى فرد در برابر اراده اجتماع که به وسیله مقررات تعیین
شده است، گفته مى شود و بزهکار، کسى است که مرتکب عملى مى شود که بنابر قانون براى
آن مجازاتى معین شده است. از نظر روان شناسان، گروه بزهکار در شمار یکى از گروه
هاى متنوع ناسازگاران اجتماعى هستند و از نظر حقوق دانان، گروه بزهکار کسانى هستند
که به انجام دادن هر کار یا ترک کارى که برابر قانون، مجازات دارد، دست مى یازند.
عوامل اثرگذار بر بزهکارى نوجوانان و جوانان
براساس پژوهش هاى انجام شده، سه عامل در بزهکارى نوجوانان تأثیر
بسزایى دارد: خانواده، مدرسه و اجتماع.
1. خانواده، با داشتن یکى از ویژگى هاى زیر، نقشى پررنگ در ناهنجارى
اخلاقى و اعتقادى فرزندان ایفا مى کند:
الف) رفتارى بى ثبات والدین با فرزند؛
ب) پاى بند نبودن خانواده به ارزش هاى اخلاقى و اعتقادى؛
ج) تبعیض و تفاوت گذاشتن میان فرزندان؛
د) درگیرى ها و اختلاف هاى خانوادگى و رفتارهاى نادرست خود والدین؛
هـ) طلاق والدین.
2. مدرسه
3. اجتماع که خود شامل این زیر مجموعه هاست:
الف) شرایط محیطى و ساختار شهرى نابسامان؛
ب) اقتصاد ناسالم؛
ج) رسانه هاى گروهى: رادیو، تلویزیون، سینما، مطبوعات.
پیام متن
خانواده نابسامان، مدرسه نامناسب و اجتماع ناسالم، از عوامل اصلى
ایجاد و بروز بزهکارى در نوجوانان و جوانان هستند.
1. خانواده
الف) رفتار بى ثبات والدین با فرزند
تعداد زیادى از بزهکاران در خانواده هایى بزرگ شده اند که از محبت
والدین محروم بوده اند و بیشتر وقت ها میان اعضاى خانواده ناسازگارى، کدورت و
درگیرى وجود داشته است. «به طور کلى، 91 درصد نوجوانان بزهکار از اختلافات شدید
عاطفى رنج مى برند. خشونت، کمبود محبت و تحقیر فرزندان از سوى والدین از وضع
خانواده هایى است که بیشتر نوجوانان بزهکار در آن به سر مى برند. کمبود محبت، شخص
را به انتقام جویى هدایت مى کند. از سویى، محبت زیاد و غیر منطقى یا دور نگه داشتن
کودک و نوجوان از دیگران سبب مى شود که کودک، خود را در شمار آدم هاى معمولى نداند
و از هم سالانش کناره گیرى کند و روش اجتماعى زندگى کردن را نیاموزد. در نتیجه،
شخصیت منحرفى پیدا کند. براى نمونه، اگر از آغاز خردسالى، هر چه کودک بخواهد در
اختیارش بگذارند، در حقیقت، به طور غیر مستقیم به او زورگویى و تجاوز را یاد مى
دهند و به تدریج، این حالت در وى تقویت مى شود و در دوران بزرگ سالى مى کوشد به
حقوق دیگران تجاوز کند. چنین افرادى هستند که رفتار ضد اجتماعى پیدا مى کنند و
بزهکار مى شوند.
پیام متن
محبت نکردن یا زیاده روى در محبت به فرزندان، بزهکار شدن فرزندان را
در پى دارد.
ب) پاى بند نبودن خانواده به ارزش هاى اخلاقى و اعتقادى
پاى بند نبودن خانواده به اصول و ضوابط اخلاقى و اعتقادى، عامل مؤثر
در گسترش بزهکارى نوجوانان است. در ایران، بیشتر بزهکاران از خانواده هایى هستند
که به ارزش هاى دینى و اعتقادى و اخلاقى پاى بند نیستند. در حقیقت، کودکان مفاهیم
اخلاقى درست و نادرست را براساس ارزش ها و باورهاى والدین خود در کودکى مى آموزند.
از طرفى، خانواده هایى که اصول اخلاقى و اعتقادى را رعایت نمى کنند، ارزش هایى که
به نوجوانان یاد مى دهند، ضد ارزشند و وجدان اخلاقى آنان به گونه اى مناسب رشد نمى
یابد.
خانواده هایى که در روابط فامیلى و خانوادگى حریمى براى پوشش یا
برخورد خود قائل نیستند و خانواده اى که از حضور ماهواره و فیلم هاى ضد اخلاقى در
خانه خود ابایى ندارد، در واقع، بذر کجروى و انحراف هاى اخلاقى و بزهکارى را در
ذهن و روان فرزندان خود مى کارد.
پیام متن
از کوزه همان برون تراود که در اوست، فرزندان ما آن چیزى نمى شوند که
ما مى خواهیم، بلکه آن گونه مى شوند که ما هستیم.
ج) تبعیض و تفاوت گذاشتن میان فرزندان
بیشتر والدین به فرزندان خوبِ خود بیش از اندازه محبت مى کنند و پاداش
مادى و معنوى بسیار مى دهند و به فرزندان بدِ خود بى مهرى مى کنند و خشونت نشان مى
دهند، بى خبر از آنکه چنین فرزندانى، این رفتار والدین با خود را تبعیض و بى
عدالتى مى دانند. در نتیجه، درصدد تلافى برمى آیند و در برابر این گونه رفتارها
واکنش نشان مى دهند.
تبعیض والدین میان فرزندان، مقایسه فرزندان با یکدیگر و با دوستان و
آشنایان، تحقیر و سرزنش هاى پى درپى کودکان در حضور جمع و دوستان، به احساس
ناامنى، پایین آمدن خودباورى، ایجاد حس حسادت میان فرزندان، نگرانى، ترس و گریز از
خانواده در فرزند مى انجامد. اینها خود عواملى هستند براى گرایش نوجوان به
ناسازگارى با محیط اجتماعى و خانواده و در نهایت، گرایش به کجروى و بزهکارى.
پیام متن
وجود تبعیض و بى عدالتى میان فرزندان، بذر کینه و دشمنى را در دل آنان
مى کارد و به آنها روحیه اى ناسازگار مى دهد و درنتیجه، زمینه بزهکارى در آنان
فراهم مى شود.
د) درگیرى ها و اختلاف هاى خانوادگى و رفتارهاى نادرست والدین
ریشه بسیارى از ناسازگارى هاى جوانان را باید در منش و رفتار والدین
آنها در دوره نخست کودکى جست. هنگامى که جوان با مسائل زندگى رو به رو مى شود،
واکنش هایى نشان مى دهد که منبع الهام آنها، واکنش هاى والدین او در چنین وضعى بوده
است.
در این میان، رفتار پرخاشگرانه والدین، بیشتر از راه دیدارى و تقلید
آموخته مى شود و آثار روانى محیط ناآرام خانواده در دوران کودکى و دوران بلوغ با
انواع ناهنجارى ها و بیمارى هاى روانى ظاهر مى شود. مشاجره همیشگى پدر و مادر و اطرافیان، آثار شومى بر روان فرزند به جا
مى گذارد. محیط بى صفاى خانوادگى، درگیرى هاى لفظى، فقر فرهنگى، بى سوادى والدین،
بى نظمى در امور زندگى، اعتیاد به الکل و مواد مخدر، از عواملى هستند که شایستگى و
ارزش کانون خانواده را نزد فرزندان خدشه دار مى کنند. در چنین وضعى، نوجوان به سبب نداشتن آرامش روانى، به تحصیل و کار خود
بى علاقه مى شود و همواره نگران و پریشان است و ثبات روحى ندارد. آثار این
ناراحتى، بعدها در سال هاى بلوغ و بزرگ سالى به صورت عصیان و پرخاشگرى ظاهر مى شود
و او را به ارتکاب جرایم گوناگون وا مى دارد.
پیام متن
1. محیط خانوادگى، نخستین و مهم ترین الگوى رفتارى فرزندان است که باید
در حفظ و آرامش هرچه بیشتر آن کوشید.
2. ریشه بسیارى از ناهنجارى هاى اخلاقى فرزندان و بزهکارى ها را باید در
نابسامان بودن احوال خانواده ها جستجو کرد.
هـ) طلاق والدین
کودکى که از دیدار مادر محروم است و پدر را نیز حامى واقعى خود نمى
بیند، لحظه هایش را با ترس، ناامنى، نگرانى و ناامیدى سپرى مى کند. ادامه یافتن
این روند به پیدایش رفتارهاى عصبى، حالت هاى پرخاش گرانه و به فرار از خانه و
مدرسه مى انجامد. در این میان، به سبب احساس ناامنى و ناخشنودى فرد در خانواده و
جامعه، براى دورى از این وضع به گروه ها و دوستانى پناه مى برد که گاه عامل و
زمینه ساز انحراف و بزهکارى در وى مى شود و از او شخصى خطاکار و بزهکار مى سازد.
پیام متن
طلاق در اسلام، پدیده اى زشت و ناپسند است. دلیل این مسئله را نیز در
آثار ویران بار آن بر رفتار و اخلاق فرزندان مى توان یافت.
2. مدرسه
الف) رفتار نامناسب معلم
محیط مدرسه در شکل دهى شخصیت دانش آموزان نقش بسزایى دارد و بخشى از
سرنوشت آینده دانش آموز، در مدرسه رقم مى خورد. بسیارى از انسان هاى بزرگ، وام دار
معلمان خوب و شایسته هستند و ریشه موفقیت خود را در پرورش یافتن در مدرسه اى اخلاق
مدار و دانش محور مى دانند. ریشه بسیارى از بزهکارى ها و ناهنجارى هاى رفتارى را
نیز در همین مدرسه باید جست وجو کرد. ناکارآمدى معلم، تبعیض و بى عدالتى مربیان
میان دانش آموزان و تحقیر و اهانت به آنان، از عواملى است که دل سردى دانش آموز را
از محیط مدرسه در پى دارد و او را از محیط آموزش و پرورش گریزان مى کند. در نتیجه،
زمینه را براى ارتکاب انواع خلاف ها و جرم ها براى وى فراهم مى آورد.
پیام متن
مدرسه خوب، شخصیتى مثبت به دانش آموز مى بخشد و مدرسه بد، شخصیتى منفى.
3. اجتماع
الف) اقتصاد ناسالم
عامل اقتصادى نقش مهمى در بزهکارى نوجوانان دارد. پژوهشگران درباره
چگونگى اثرگذارى عامل اقتصاد، دیدگاه هاى گوناگونى دارند. گروهى تضاد طبقاتى و
توزیع ناعادلانه ثروت و برخى فقر و تهى دستى و عده اى تمایل به ثروتمند شدن در عین
بى کارى را عامل جرم مى دانند. به طور کلى، فقر، در زیر مجموعه اقتصاد، یکى از
عوامل اصلى ارتکاب جرم و بزهکارى به ویژه در نوجوانان و جوانان به شمار مى رود.
البته در این میان، نقش اراده شخص را در روى نیاوردن به بزهکارى نباید نادیده
گرفت؛ زیرا حتى انسانى که در بدترین وضع اقتصادى به سر مى برد، مى تواند با داشتن
اراده و توکل بر خدا، خود را از پى آمدهاى زیان بار آن حفظ کند و همواره راه درست
را براى خود برگزیند.
پیام متن
میان فقر و تهى دستى و ارتکاب جرم و بزه، گاه ارتباط تنگاتنگى وجود
دارد.
ب) رسانه هاى گروهى
رسانه هاى گروهى مانند رادیو، تلویزیون و مطبوعات از جمله عواملى
هستند که در تربیت، هدایت و بالا بردن شعور اجتماعى کودکان و نوجوانان نقش مؤثرى
ایفا مى کنند و اگر جهت آن بر خلاف خیر و صلاح عمومى جامعه باشد، کجروى، فساد و
بزهکارى را در پى خواهد داشت. در این زمینه، سینما و تلویزیون به سبب جذابیتشان
اثرگذارى بیشترى دارند.
سینما نوعى وسیله ارتباط جمعى است. وقتى شخص کتاب مى خواند، امکان آن
را دارد که کتاب را هر لحظه کنار بگذارد و درباره آن بیندیشد، ولى هنگام تماشاى
فیلم، شخص کاملاً جذب آن مى شود، به گونه اى که مجال و توانایى دخالت اراده و فکر
براى مدتى از دست او مى رود و حتى گاه خود را مشابه شخصیت هاى فیلم مى سازد. این
تأثیر، بر روى نوجوانان و جوانان و افراد کم دانش بیشتر است.
به دلیل اثرگذارى قوى و انکارناپذیر رسانه هاى گروهى بر روى مخاطبان،
در صورتى که این رسانه ها با باورهاى دینى و فرهنگ بومى ناهماهنگ و بر خلاف
باورهاى اسلامى مردم باشند، به عنوان عاملى براى فراهم آوردن جرم و بزه براى
مخاطبان خود، به ویژه نوجوانان و جوانان عمل مى کنند.
پیام متن
زمینه برخى از ارتکاب جرم ها و بزه ها را در جامعه، رسانه هاى گروهى
ناهنجار و ناهماهنگ با ارزش هاى اخلاقى و دینى ایجاد مى کنند.
پدیدآورنده: مریم عالى زاده
طوبی :: آذر 1386، شماره 25