بزه ديده شناسي
نویسنده : اصغر رسولي آذر
كلمات كليدي : بزه ديده شناسي، بزه ديده،
مجني ُ عليه، بزه ديده شناسي كيفري، بزه ديده شناسي عمومي، بزه ديده شناسي اوليه،
بزه ديده شناسي ثانويه، بزه ديد
بزه ديده در حقوق كيفري با عناويني چون مجنیُعليه و يا
شاكي مورد توجه قانونگذار قرار گرفته و در متون فقهي نيز به زيان ديده از جرم،بهطور
كلي، مجنیعليه اطلاق ميشود ولي در هر جرم زيان ديده اصطلاح خاص خود را دارد مثل
مسروق منه در سرقت و مجروح و مقتول در جرائم عليه اشخاص.
تاريخچه و بنيانگذاران:
تاريخ حقوق كيفري با نقش بزه ديده در وقوع عمل مجرمانه و
نيز نقش او در دعاوي كيفري آشنا است بزه ديده از همان بدو تولد حقوق كيفري نقش
عمدهاي در دعاوي كيفري ايفا ميكرده و در واقع به تنهايي بازيگر نيمي از اين صحنه
بوده است، بسياري از جرم شناسان از جمله عزت فتاح، فون هنتيگ (Von Hentig) را بنيانگذار
بزه ديده شناسي نوين ميدانند و كتاب وي را منشور بزه ديده شناسي به حساب ميآورند
بنابراين بزه ديدهشناسي علمي، تقريباٌ هفتاد سال پس از پيدايش جرمشناسي علمي (
با انتشار كتاب انسان بزهكار لمبروزو در سال 1876) در نيمه قرن بيستم به
وجود آمد.
تعريف بزه ديدهشناسي:
«بزه ديده شناسي بدون هيچ بحث و ترديدي شاخهاي از جرم
شناسي به شمار ميرود، بزهديده شناسي به هر مسألهاي كه مربوط به بزه ديده باشد
توجه میکند: شخصيت بزه ديده، ويژگيهاي زيستشناختي، روانشناختي و اخلاقي او،
مشخصههاي اجتماعي- فرهنگياش، روابطش با مجرم و بالاخره مشاركتش در وقوع جرم» از
طرف ديگر مندلسون با توسعه مفهوم بزه ديده؛ بزهديده شناسي را به كيفري كه فقط بزهديدگان
جرايم كيفري را مد نظر قرار دارد و بزهديدهشناسي عمومي كه به تمامي بزه ديدگان (آسيب
ديدگان) مانند بزه ديدگان حوادث، بزهديدگان جامعه، بزه ديدگان دولت و نهادهاي
وابسته ميپردازد تقسيم كرده است و بر همين مبنا عوامل بزهديدگي را به شرح ذيل در
پنج گونه از عوامل طبقهبندي نموده است:
1- طبيعت
2- جامعه
3- رفت و آمد اتومبيلها و ساير وسايل نقليه
4- مجرميت
5- خود بزه ديده.
انواع بزه ديده شناسي:
بزه ديدهشناسي اوليه: به مطالعه ويژگيها و نقش بزه ديده
در تكوين جرم و نيز رابطه قرباني جرم با مجرم ميپردازد و در حقيقت بزه ديدهشناسي
اوليه شاخهاي از جرم شناسي علت شناسانه است كه در آن نقش بزه ديده در وقوع جرم و
بعنوان يكي از علل و عوامل ارتكاب جرم از سوي بزهكاره بررسي و در كنار ساير علل و
عوامل جرمزا قرار ميگيرد و در مقابل بزه ديدهشناسي پيشگيرانه بعنوان شاخهاي از
جرمشناسي پيشگيرانه شيوههاي پيشگيري از بزه ديدگي را بررسي و مطالعه ميكند.
بزه ديدهشناسي ثانويه: اين نوع از بزه ديدهشناسي در اثر
تحول و توسعه بزه ديدهشناسي اوليه بوجود آمده است كه دغدغه آن، بهتر ساختن سرنوشت
بزهديده با ارايه كمك، حمايت هاي مادي و معنوي و جبران خسارتهاي وي ميباشد و
انواع مختلف از حمايتها را در شرايط گوناگون نسبت به بزهديدگان پيشنهاد ميكند
كه در ذيل به تعدادي از آنها اشاره ميشود:
1- حمايت از بزهديدگان بلافاصله پس از تحقق جرم از قبيل
حمايتهاي پزشكي، روانشناختي؛
2- حمايت از بزه ديده در مرحله دادرسي از قبيل تفهيم حقوق
و فراهم آوردن نيازهاي حقوقي؛
3- حمايت از بزه ديده در مرحله تامين ضرر و زيان از قبيل
تامين خسارت زيان ديده از منابع دولتي.
منابع:
1 . ميرخليلي، سيد محمود؛ بزه ديده شناسي پيشگيرانه با
نگاه به سياست جنايي اسلام، فصلنامه فقه و حقوق، شماره 11، سال سوم، زمستان 85، ص
67
2 . نجفي ابرند آبادي، علي حسين؛ عدالت ترميمي در اسناد
سازمان ملل متحد [ديباچه در] هنريك كاپتين- مارك مالچ نيكل؛ جرم، بزه ديدگان و عدالت،
ترجمه امير سماواتي پيروز، تهران، انتشارات خليليان، 1384، چاپ اول، ص 1
3 . ژرار، ژينافيليزولا؛ بزه ديده و بزه ديدهشناسي،
ترجمه روح الله كرد عليوند، احمد محمدي، تهران، مجمع علمي و فرهنگي مجد، سال 1379،
چاپ اول، ص 58.
4. توجهي، عبدالعلي؛ انديشه حمايت از بزه ديدگان و جايگاه
آن در گستره جهاني و سياست جنايي تقنيني ايران، مندرج در علوم جنايي (مجموعه
مقالات در تجليل از دكتر محمد آشوري)، تهران، سمت، 1383، نوبت اول، ص 616