سنت وقف را احيا کنيم
ايرج - نظافتي
با قلبی مهربان و رئوف و دستانی بخشنده به وقف زمینی پرداخته است که قرار است در آنجا مدرسه ای ابتدایی ساخته شود و دانش آموزانی که آینده سازان این مملکت محسوب می شوند در چنین مکانی به تحصیل علم و دانش بپردازند و البته سود معنوی این مهم نیز نسل اندرنسل نصیب فرد یا افرادی خواهد شد که با نیتی پاک و خدایی اقدام به وقف ملک و املاک خود کرده اند و گره ای از مشکلات جامعه را باز نموده اند.

در روایات اسلامی آمده است که وقف عملی صالح و باقی است و مصداق روشن تعاون از نوع اسلامی و انسانی محسوب می شود.

می گویند پرونده افراد بشر معمولا پس از مرگ آنان بسته می شود و مختومه می گردد اما پرونده واقفان مؤمن همیشه باز است و از ثواب وقف تا روز قیامت برخوردار خواهند شد.

وقف سنت حسنه ای است که از دیرباز به اشکال مختلف در تاریخ بشر وجود داشته و اسلام آن را در مسیری روشن، منطقی، هدفدار، مترقی و دقیق قرار داده است.

وقف اموال در راه خدا به دلیل استمرار آثار خیر آن برای جامعه قطعا درهای بهشت را به سوی انسان می گشاید.

اما در این میان باید گفت که هنوز در جامعه اسلامی مان فرهنگ وقف به یک امر نهادینه شده مبدل نگردیده است و با توجه به اینکه سازمان عریض و طویلی به نام اوقاف و امور خیریه وجود دارد ولی در اشاعه فرهنگ ارزشمند وقف چندان توفیقی کسب نکرده ایم و دستگاه های فرهنگی ذیصلاح نیز تاکنون برنامه ای مدون در این باره به مرحله اجرا نگذاشته اند. با این حال در این سه شماره گزارش روز کیهان به بررسی جایگاه وقف در اسلام و ضعف و قوت ها در اشاعه فرهنگ وقف در جامعه خواهیم پرداخت.

ترویج و گسترش فرهنگ وقف

وقف در لغت به معنای ایستادن، ماندن و آرام گرفتن است و در اصطلاح فقهی نگه داشتن و حبس کردن عین ملک است و مصرف کردن منافع آن در راه خدا می باشد.

باتوجه به اینکه در آستانه هفته وقف قرار داریم، چند روز پیش مقام معظم رهبری، حضرت آیت الله خامنه ای در دیدار رئیس و مسئولان سازمان اوقاف و امور خیریه، وقف را عملی بسیار خوب و مبارک دانستند و با اشاره به وجود سنت حسنه وقف در اسلام و ادیان توحیدی خاطرنشان کردند: «فرهنگ وقف باید بیش از پیش ترویج شود و گسترش یابد.»

رهبر معظم انقلاب با اشاره به وجود موقوفات متعدد و متنوع در کشور، عمل شایسته به نیت واقف را در گسترش فرهنگ وقف موثر ارزیابی کردند و افزودند: «عملکرد و اقدامات خوب متولیان و ادارات اوقاف موجب ترویج فرهنگ وقف می شود.»

حضرت آیت الله خامنه ای با اشاره به تخلف متولیان موقوفات و مدیران اوقاف در رژیم طاغوت خاطرنشان کردند: «یکی از اقدامات اساسی نظام اسلامی احیای نیت خیر واقفین است که این خدمت بزرگ به عهده سازمان اوقاف و امور خیرات است و موجب رضایت خداوند متعال و خشنودی مردم می شود.»

وقف فضیلت های بی شمار دارد

همچنان که رهبر معظم انقلاب هم اشاره کرده اند امروزه باید فرهنگ وقف را به یک امر نهادینه شده تبدیل کنیم و در این راه از ابزارهای لازم نیز استفاده نماییم. ابزارهایی همچون مدیریت صحیح بر موقوفات، اطلاع رسانی به مردم و آگاهی بخشی به جامعه درباره برکات وقف.

«محمدعلی کاظمیان» کارشناس علوم قرآنی و استاد دانشگاه درباره وقف و برکات آن می گوید: «وقف عبارت است از حبس عین مال و قراردادن منفعت آن در راه خیر، در کار وقف فضیلت های بسیار و ثواب بی شماری ذکر شده است.»

این استاد دانشگاه می گوید: «در ماده 55قانون مدنی چنین آمده است که وقف عبارت است از اینکه عین مال حبس و منابع آن تسبیل شود، یعنی منابع آن به رایگان در راه رضای خداوند متعال قرار بگیرد.»

وی می گوید: «وقف اموال در امور خیر یادگار ماندگاری از انسان های نیک سرشت و نوع دوستی است که با چشمانی مهربان به هم نوعان خود می نگرند، در واقع وقف یکی از بهترین و موثرترین شیوه های انفاق محسوب می شود و برای همیشه زمان آثار و خیرات بخشش مال و کمک به مردم به ویژه محرومان و نیازمندان شامل حال واقف می گردد و از بهره های معنوی و اخروی آن سود می برد.»

حجت الاسلام علیرضا کرمی، کارشناس و صاحب نظر در علوم دینی نیز درباره وقف می گوید: «در میان انواع روش ها و شیوه های انفاق و بخشش و خرج مال در راه خداوند، شیوه ای همچون وقف حامل خیر و برکت بسیار و همیشگی برای واقف و مردم نیست، چون وقف در اسلام ثواب بسیار دارد و پس از مرگ نیز به عنوان صدقه دائما به شخص وقف کننده می رسد.»

این کارشناس علوم دینی به پیشقدمی ائمه اطهار(ع) در امر وقف اشاره می کند و می گوید: «ائمه اطهار علیهم السلام خود در اجرای سنت وقف پیشقدم بوده اند، به عنوان مثال حضرت علی ابن ابی طالب(ع) زمین ها و باغ های بسیاری را که به دست خود آباد و احداث فرموده بود در راه خدا و برای مسلمانان وقف کرد.»

کرمی می گوید: «رفع بسیاری از نیازمندیهای مستمندان و گشوده شدن بسیاری از گره های اقتصادی با سنت وقف عملی می شود، چرا که وقف، ثروت و مایملک را بسان چشمه ای همیشه جوشان می سازد که هرگز از جوشش باز نمی ایستد و برای همیشه و در همه حال خیر و برکت را به مردم و واقف می رساند و در واقع صاحب خویش را از بهره های عظیم روحانی و معنوی برخوردار می گرداند.»

پیشینه تاریخی

از شواهد و قرائن تاریخی چنین پیداست که وقف از پیشینه ای عظیم تاریخی برخوردار است و هزاران سال قبل از اسلام نیز قدمت و سابقه دارد.

حجت الاسلام والمسلمین هادی قبادی، مشاور رئیس سازمان اوقاف و امور خیریه در گفتگو با سرویس گزارش روز کیهان به سابقه کهن و تاریخی وقف اشاره می کند و می گوید: «وقف یک واژه ای است که تنها در متون اسلامی سابقه ندارد بلکه دارای یک پیشینه عمیق تاریخی است و حتی در سایر ادیان و مذاهب، سنتی همچون وقف به خوبی وجود داشته است، حتی در برخی ادیان خیریه های وقف مانندی داریم که بسیار استخوان دار و مفید است، گرچه شاید در بسیاری از ادیان و مذاهب از وقف به معنای بنیادهای خیریه ای یاد می کنند اما تمامی کارها و فعالیت آنان شبیه همین وقفی است که در فرهنگ اسلامی ما وجود دارد.»

حجت الاسلام قبادی وجود وقف در تمامی ادیان و فرق غیراسلامی را نشان از روحیه نوع دوستی انسان ها و احساس مسئولیت آنان در قبال هم نوعان خود می داند و می گوید: «اما در دین مبین اسلام وقف در واژگان مختلفی مثل انفاق، صدقات یا قرض الحسنه که مورد تأیید و تأکید قرآن و روایات هم بوده وجود داشته و از ویژگی های بارز آن در مقایسه با سایر خیریه ها ماندگاری طولانی مدت آن است و در واقع یک چیز همیشگی و ابدی است.» مشاور رییس سازمان اوقاف و امورخیریه در ادامه می گوید: «موقوفه نه قابل دخل و تصرف و نه قابل خرید و فروش و بخشش است و نه می توان آن را به ارث گذاشت، به عنوان مثال وقتی شما منزل یا مکانی را وقف دارالقرآن و تدریس علوم دینی قرار می دهید کسی نمی تواند آن را تصرف کند و این موقوفه تا قیام قیامت باقی می ماند و حتی اگر خراب هم شود باید از طریق درآمدهای خودش مجدداً آن را بازسازی کرد.»

موقوفات براساس نیاز روز

حجت الاسلام قبادی به تغییر شکل برخی از موقوفات در پس از پیروزی انقلاب اسلامی اشاره می کند و می گوید: «ویژگی بارز و منحصر به فرد موقوفات در دوره جدید و پس از پیروزی انقلاب این است که غالباً براساس نیازهای روز جامعه بوده است، مثلا تعداد وقف برای احداث دانشگاه، دانشکده، مرکز علوم دینی و قرآنی، خوابگاه دانشجویی، میادین ورزشی، مراکز فرهنگی و... در سال های بعد از انقلاب بسیار زیاد بوده است، یعنی شاید از نظر عدد در مقایسه با موقوفات مراکز مذهبی کمتر باشد اما از اینکه چنین موقوفاتی هم به وجود آمده است بسیار ارزشمند است و این مهم نشان می دهد که موضوع وقف رفته رفته در جامعه امروز ایران اسلامی در حال نهادینه شدن است.»

مشاور رییس سازمان اوقاف می گوید: «کم نیستند تعداد موقوفاتی که با مقتضیات زمان هماهنگ است و در واقع نیازی از نیازهای روز جامعه را پاسخ می دهند، گرچه توقع در این باره بیشتر از آن چیزی است که تاکنون وجود داشته است.»

در این هنگام از حجت الاسلام قبادی می پرسم آیا شما بر این باورید که فرهنگ وقف در جامعه امروز کشورمان نهادینه شده است؟ وی در پاسخ می گوید: «ما هم قبول داریم که هنوز فرهنگ وقف آن طور که درخور و شایسته نظام جمهوری اسلامی است نهادینه نشده و هنوز به ایده آل های لازم در این باره نرسیده ایم اما اینطور هم نیست که هیچگونه کاری صورت نگرفته باشد، چرا که در حال حاضر بهره وری از موقوفات و تعدد آنان با زمان حکومت منحوس پهلوی قابل قیاس نیست.»

قبادی تلخ ترین دوران برای اوقاف را زمان حکومت 50 ساله پهلوی ها در ایران می داند و می گوید: «به این دلیل باید آن دوران را بدترین دوران برای امور مربوط به وقف نامید که بیشترین تجاوزات به موقوفات صورت گرفت و خیلی از زمین ها و مراکز وقفی به تصرف افراد خاصی درآمد که پس از پیروزی انقلاب اسلامی خیلی از آن موقوفات از تصرف خارج شده و دوباره به موقوفه برگشت خورده اند.»

مشاور رییس سازمان اوقاف و امورخیریه از وجود پرونده های قضایی در دادگستری ها در خصوص تصرف موقوفات خبر می دهد و در ادامه سخنان خود می گوید: «در بعد از انقلاب بسیاری از موقوفات که به تصرف افراد درآمده بود توسط مراجع قضایی تحت بررسی و پیگیرد قانونی قرار گرفت و گرچه برخی از پرونده ها در مراجع قضایی مشمول زمان بررسی شده و چند سالی به طول انجامیده اما سرانجام به موقوفات برگشت خورده اند.»

یک میلیون و چهل هزار رقبه در کل کشور

حجت الاسلام حیدر مصلحی، نماینده ولی فقیه و سرپرست سازمان اوقاف و امورخیریه درباره موقوفه ها در کل کشور می گوید: «یک میلیون و 40 هزار رقبه در سطح کشور وجود دارد که در 30 سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی حدود پنج هزار و 643 موقوفه به ثبت رسیده که این موضوع نشان از افزایش توجه مردم به فرهنگ حسنه وقف دارد.»

مصلحی با بیان اینکه وجود این حجم عظیم از رقبات در مجموعه سازمان اوقاف حجم گسترده ای از کار و فعالیت را می طلبد، می گوید: «به زودی با همکاری مدیران، کارشناسان و برنامه ریزان دستورالعمل های جامع اوقافی برای حل مسایل و مشکلات موقوفات و بستن راه های سوءاستفاده های احتمالی تهیه و ابلاغ خواهد شد.»سرپرست سازمان اوقاف در ادامه تصریح می کند: «یکی از دستاوردهای انقلاب اسلامی ترویج فرهنگ وقف و تنوع و نوآوری در اختصاص درآمدهای موقوفات است که در این زمینه با توجه به نیت واقفان عواید حاصله از موقوفات صرف کمک به بیماران خاص، کمک به مستمندان مناطق محروم، کمک به تشکیل خانواده و ازدواج جوانان، توسعه تحقیقات علمی انرژی هسته ای، توسعه و ترویج فرهنگ شهادت و ایثارگری می شود.»
● منبع: روزنامه - کیهان - تاريخ شمسی نشر 03/12/1387