ابراهیم امینی

 کلمه های کلیدی:• مسئولیت• مدنی• صغار

چکیده:

انسان بالطبع موجودی است اجتماعی و نیازهای وی در مراحل مختلف زندگی به‌او این اجازه را نمی دهد که جدٹ از همنوعانش به‌حیات خود ادامه دهد.از طرفی تلاش افراد انسانی برای جلب منافع شخصی، موجب می‌شود که در بیشتر موارد، حقوق آنها با همدیگر تعارض پیدا نماید، ضمن آنکه حوادث غیر مترقبه‌که منجر به‌ورود ضرر و زیان به‌دیگران می‌شود و از آثار و نتایج طبیعی این همزیستی است .

برهمین اساس ، یکی از اهداف مهمی که قواعد حقوقی از قدیم الایام در جوامع مختلف بر دوش داشته، این بوده است که همزیستی مسالمت آمیز بین افراد انسانی را تامین نموده و نظم و امنیت را در جامعه حاکم سازد. یکی از مهمترین و در عین حال بحث انگیزترین مسائل حقوقی که برای پاسخگوئی به‌مشکلات مذکور توجه حقوقدانان را به‌خود جلب نموده و به‌وسیله قانونگذاران در قوانین ملل مختلف وارد شده است ، مقررات مربوط به‌مسئولیت مدنی است که پیشرفت علمی و تکنولوژی و پیچیده تر شدن روابط بین انسانها به‌تکامل آنها کمک نموده است ، به طوری که امروزه، در عرصه مسائل مهم حقوقی عنوان مستقلی پیدا نموده است تا بتواند پاسخگوی زیان دیدگان از حوادث مختلف باشد. آنچه در مقررات مربوط به‌مسئولیت مدنی مورد بحث قرار می‌گیرد، چگونگی جبران زیانهایی است که در نتیجه افعال افراد انسانی به‌طور مستقیم و یا غیرمستقیم به‌دیگران وارد می‌شود. همچنین یکی از مهمترین و بحث انگیزترین مسائلی که درارتباط با اشخاص که موضوع علم حقوق می‌باشد، مطرح است ، وضعیت اطفال است که به‌خاطر نقش مهمی که این قشر عظیم از جامعه در آینده هر کشوری ایفا می نمایند، تربیت منطقی و صحیح آنها که مستلزم توجه هر چه بیشتر به پرورش جسمی و روحی آنهاست مورد توجه همگان بوده، تا از این طریق استعدادهای درونی آنها شکوفا گردیده‌و نویدبخش آینده ای بهتر برای جامعه باشند. به‌همین خاطر، تعیین قلمرو مسئولیت مدنی اطفال که درصد بزرگی از جامعه را تشکیل می‌دهند، لازم و ضروری است .زیرااز طرفی، هیچ ضرری نباید بدون جبران باقی بماند و از طرف دیگر، وضعیت عقلانی و ضعف قدرت ادراک و تمیز اطفال و بی تجربگی و ناپختگی آنها در زندگی اجتماعی باعث شده است که قانونگذار به‌حمایت از آنها برخاسته و آنها را تحت عنوان محجور یاد کرده و از تحمل مجازات افعال خود معاف نماید. هدف مهم این نوشتار آن است که مسئولیت مدنی را که مرکب از دو واژه مسئولیت مدنی و صغار است و هر دو آنها به‌طور جداگانه از بحث انگیزترین و مهمترین مسائل حقوق مدنی است ، مورد مطالعه عمیق قرار داده و بیان نماید که مسئولیت مدنی اطفال را چگونه باید پنداشت تا جمع بین حقین شود، بدین ترتیب که از طرفی هیچ ضرری در جامعه بدون جبران باقی نماند واز طرف دیگر مسئولیت اطفال به‌گونه‌ای باشد که تکلیف مالایطاق به حساب نیامده و باآیه شریفه‌لا یکلف الله نفسٹ الا وسعها سوره بقره، آیه 286 منافات نداشته باشد. مطالب این نوشتار که به‌منظور پاسخگویی به‌این مهم تدوین شده است، در یک مقدمه و سه فصل جداگانه به‌ترتیب ذیل بیان می‌گردد: فصل اول - کلیات ; فصل دوم - مسئولیت مدنی صغیر غیر ممیز; فصل سوم - مسئولیت مدنی صغیر ممیز. از آنجاکه بحث ازمسئولیت مدنی صغیر مستلزم آگاهی واطلاع کافی نسبت به‌مسئولیت مدنی مفهوم، شرایط تحقق و آثار آن است، در مقدمه، که کلیات مربوط به‌مسئولیت مدنی بیان شده است بدوٹ مفهوم مسئولیت مدنی با توجه به‌تعاریفی که از آن شده است و جایگاه مسئولیت مدنی به‌معنای اخص در تقسیم بندی مسئولیت مورد بررسی قرار گرفته و از وجوه اشتراک و افتراق آن با انواع مسئولیتهای دیگر بحث‌به‌عمل آمده است .سپس مطالب دیگری است که درمقدمه مورد بررسی قرار گرفته است . در فصل اول، ضمن تعریف صغیر، چگونگی خروج شخص از دوران صغر با توجه به‌فقه اسلام، ادوار مختلف صغر، و حدود حجر صغار در افعال قضایی و افعال مادی مورد بحث و بررسی کامل واقع شده است . در فصل دوم، که تحت عنوان مسئولیت مدنی صغیر غیر ممیز آمده است، مسئولیت مدنی صغیر غیر ممیز در اتلاف از نظر فقه اسلام و حقوق موضوعه، منظور از تفصیر و معنای پذیرفته شده آن در قانون مدنی و قانون مسئولیت مدنی که مسئول شناختن صغیر غیر ممیز را توجیه نماید، مسئولیت صغیر غیر ممیز در اتلاف نفس ، ماهیت دیه و اینکه آیا دیه مسئولیت مدنی تلقی می‌شود یا مسئولیت کیفری و مبنای مسئولیت عاقلانه، اشتراک در اتلاف و شقوق مختلف به‌ترتیبی که یکی از واردکنندگان زیان صغیر غیرممیز و دیگری کبیر، صغیر غیر ممیز و یا مجنون بوده ویاهمه صغیرغیر ممیز باشند، مسئولیت صغیر غیر ممیز در تسبیب در مواردی که خسارات ناشی از خرابی ساختمان بوده ویا به‌وسیله حیواناتی وارد شده است که در ملکیت صغیر غیرممیز بوده و یاتحت تصرف وی می‌باشد، اشتراک در تسبیب به‌طوری که فعل غیر ممیز با فعل‌دیگری که ممکن است کبیر، صغیر ممیز ویامجنون بوده ویاهمه‌صغیرغیر ممیزباشند به‌طور غیر مستقیم منشا ضرر گردد، اجتماع سبب و مباشر و مواردی که یکی از سبب صغیر غیر ممیز و دیگری کبیر، صغیر ممیز، در تصادم باتوجه به‌ماهیت تصادم، استثنائات وارده بر مسئولیت صغیر غیرممیز مانند موردی که دیگری مالی را به‌تصرف صغیر غیر ممیز در می‌آورد، چگونگی مسئولیت صغیر غیر ممیز در لقطه، مسئولیت سرپرست صغیر غیر ممیز و اشخاصی که تحت عنوان سرپرست ، مسئولیت نگهداری و محافظت ازصغیر غیر ممیز رابه‌عهده دارند مثل والدین، جدپدری، وصی، قیم، اولیای مداری، کودکستانها و پرورشگاهها، خدمه، مستخدمین و افرادی که به‌طور موقت محافظت از صغیر غیر ممیز را به‌عهده می‌گیرند و یاکسانی که به‌طور غیرقانونی صغیر غیر ممیز را در اختیار دارند، شرایط تحقق مسئولیت سرپرست چگونگی اثبات مسئولیت وی، و همچنین مواردی چون امرآمر، اکراه، دفاع مشروع و قوه قاهره به‌عنوان استثانائات وارده دیگری برمسئولیت صغیر غیر ممیز، شرایط لازم برای اقامه دعوی، مرجع رسیدگی و چگونگی اثبات دعوای مسئولیت مدنی که درنوع خود کم نظیر بوده و یااینکه حداقل نگارنده ضمن بررسی کتب مختلف به‌بسیاری ازاین موضوعات برخورد ننموده است ، طی مباحث نه‌گانه‌ای مورد بحث و بررسی مفصل واقع شده‌است . درفصل سوم که تحت عنوان مسئولیت مدنی صغیر ممیز آمده‌است ، تمامی‌مطالب و مباحث فصل دوم در ارتباط با صغیر ممیز مورد بررسی واقع شده‌است ، منتهی به‌خاطر پرهیز ازاطاله کلام، از بیان مطالب مشترک صرف نظر شده و درموارد مشابه‌به فصل دوم ارجاع داده شده‌است .شایان ذکر است که با توجه به‌اینکه مقررات مربوط به‌مسئولیت مدنی حاکم در کشور ما، اغلب قواعدآن از فقه امامیه گرفته شده‌است وازطرفی طبق اصل 167 قانون اساسی جمهوری اسلامی‌ایران، درصورت سکوت ، نقص ، اجمال ویاتعارض قوانین باید بااستناد به‌منابع معتبر اسلامی‌یافتاوی معتبر حکم قضیه مسجل شود، دراین نوشتار سعی شده‌است که نظریات فقهای امامیه مورد بحث و بررسی جامع قرارگیرد، ضمن آنکه از بیان نظریات فقهای عامه به‌تناسب موضوع، غفلت نشده‌است . همچنین نظریات و افکار حقوقدانان مورد توجه قرارگرفته، ضمن آنکه از بیان نظریات شخصی بااقامه ادله مناسب فروگذار نشده‌است ، و درعین حالی که مقررات مربوط به‌مسئولیت مدنی در قانون مدنی و قانون مسئولیت مدنی مورد بررسی جدی قرار گرفته شده، در موارد لزوم به‌مقررات مربوط به مسئولیت مدنی در کشورهای دیگر نیز اشاره گردیده است .

منبع:• دانشگاه شهید بهشتی